„Sieć wiedzy” - OŚRODEK BADAŃ PRASOZNAWCZYCH

Przejdź do treści

Menu główne:

„Sieć wiedzy”

Raport o zawartości „ZP”
Mapa globalnego dyskursu „Zeszytów Prasoznawczych”

 
Procedura analityczna, która doprowadziła do naszkicowania „sieci wiedzy’
 
Na początku zestawiono wszystkie konkordancje 150 najczęściej występujących leksemów. Powstała w ten sposób matryca słów, której centrum stanowiły poszczególne formy leksemów wraz z ich 5-wyrazowymi otoczeniami, zarówno z lewej, jak i prawej strony. Matryca zawierała łącznie 76 118 wierszy, a w każdym wierszu znajdowało się 11 słowofrom, co daje łącznie 837 298 pozycji matrycy konkordancji. Z matrycy wszelkie słowa posiłkowe, zaimki, przyimki, spójniki (itp.) pozostawiając do dalszej analizy jedynie słowoformy pełnoznaczeniowe.
 
Następnie matrycę konkordancji zawierającą wyłącznie słowoformy pełnoznaczeniowe przekodowano do postaci zerojedynkowej. Posługując się m.in. listą frekwencyjną globalnej zawartości „Zeszytów” skonstruowano słowniki 893 kategorii (zmiennych), a następnie sprawdzono – za pomocą narzędzi informatycznych – czy kolejne wiersze matrycy (stanowiące analizowane przypadki, inaczej jednostki analizy) zawierają choć jeden wyraz ze słownika danej kategorii. Jeśli tak, to przypadek (wiersz matrycy) był kwalifikowany jako ‘1’, czyli spełniał warunki tej kategorii, w przeciwnym wypadku kodowano wartość ‘0’. W ten sposób powstała zerojedynkowa baza danych zawierająca 76 118 przypadków i 893 zmiannych (kategorii), którą można było poddać dalszym procedurom statystycznym.
 
W końcowej fazie wykonano wielowymiarowe analizy statystyczne jako źródło „mapy wiedzy”. Sporządzono pełną matrycę korelacji 893 kategorii analizy, a na jej podstwie wykonano analizę skupień wszystkich kategorii, które stanowi dodatkowe narzędzie interpretacji szczegółowych powiązań między kategoriami. Dla większej przejrzystości wyników końcowych postanowiono zredukować obraz całości do 25 najsilniejszych skupień (wiązek kategorii), które następnie potraktowano jako odrębne przypadki (obiekty-grupy kategorii) by w rezultacie analizy czynnikowej przenieść każdy z nich na mapę graficzną. W ten sposób zredukowano strukturę konkordancji do dwuwymiarowej „mapy wiedzy”.

A zatem przedstawiony poniżej schemat należy traktować jak mapę, która zawiera kilka obszarów-skupisk kategorii analizy.

      • Wielkość poszczególnych obszarów na mapie informuje o tym, jak licznie w globalnym korpusie „Zeszytów” dany związek kategorii był reprezentowany.
      • Z kolei odległości między poszczególnymi obszarami informują o tendencjach do ich współwystępowania w badanych jednostkach analizy.
      • Tym samym kolorem oznaczono kategorie, które tworzą najsilniejsze związki.
      • Niektóre z tych kategorii mogą na płaszczyźnie mapy znajdować się w pewnym oddaleniu od siebie, a to ze względu na swą wielowymiarowość.
 

 
Zawartość „Zeszytów Prasoznawczych”. Próba syntezy

Przegląd hierarchii, konkordancji i wzajemnych korelacji słów oraz konfiguracji kategorii analizy  wprowadza nas w problematykę analizy czynnikowej. Zastosowano ją z myślą o określeniu najmocniejszych czynników reprezentujących główne obszary dyskursu na łamach „Zeszytów Prasoznawczych”. W prezentacji wyników analizy czynnikowej przyjęto dwie zasady: po pierwsze, zmniejszono liczbę czynników, a a po drugie, uznano, iż każdy z 25 obiektów-grup kategorii może reprezentować tylko jeden czynnik, a mianowicie ten, którym jest najbardziej „nasycony”, co można ustalić na podstawie wartości ładunku czynnikowego. Obydwie te redukcjonistyczne zasady zastosowano dla zwiększenia wyrazistości wyniku końcowego. W sytuacji, w której wartość ładunku czynnikowego określonego obiektu-grupy kategorii jest wysoka i – co równie istotne – zbliżona w kilku czynnikach, to wówczas obiekt ten reprezentuje więcej, niż jeden czynnik [1].

Najmocniejszy nurt wyodrębniony w globalnym dyskursie „Zeszytów Prasoznawczych” obejmuje problematykę mediów drukowanych, a zainteresowanie autorów kwartalnika prasą ma charakter wszechstronny. Na plan pierwszy wysuwa się jednak – co można sądzić na podstawie wartości ładunków czynnikowych kategorii – problematyka DYSTRYBUCJI, NAKŁADU, KOLPORTAŻU, SPRZEDAŻY PRASY, która funkcjonuje razem z grupą kategorii opisujących PREZENTACJE DANYCH (DIAGRAM, TABELA, WYKRES, SCHEMAT, MODEL). Taka konfiguracja kategorii jest dowodem, iż ogromną część zawartości „ZP” stanowią rozmaite prezentacje wyników różnorodnych badań empirycznych nad prasą drukowaną, także analiz, które – już w czasie PRL – można określić mianem badań rynkowych, i których wykonawcy operowali m.in. ‘twardymi danymi’ nakładowo-sprzedażowymi.

Opisywany nurt dyskursu jest potwierdzeniem realizacji początkowych założeń badawczych OBP odnośnie prowadzenia badań stosowanych, których wyniki miałyby zastosowanie praktyczne, co usprawniałoby zarządzanie procesami komunikacji masowej. A zatem orientacja funkcjonalistyczna w badaniach medioznawczych znalazła najpełniejsze zastosowanie właśnie w odniesieniu do mediów drukowanych. Potwierdza to zresztą obecność w omawianym nurcie kategorii denotującej DRUK, rozumianej zarówno jako czynność/proces technologiczny, jak i efekt/wytwór procesu drukarskiego (np. książka, księgozbiór itd.). W tym samym zetsawieniu (tj,. razem z kategorią DRUK) funkcjonują NAZWY konkretnych tytułów prasowych (np. „Kurier”) oraz – co kluczowe dla omawianego nurtu – kategoria obejmująca szereg odniesień do CZĘSTOTLIWOŚCI (PERIODYCZNOŚCI).

W omawianym nurcie znalazła się też kategoria denotująca POLSKĘ, także w wymiarze REGIONALNYM, LOKALNYM i SUBLOKALNYM. Równoczesnie w tej samej konfiguracji znajduje się kategoria, która zawiera odniesienia do KONCERNÓW i FIRM WYDAWNICZYCH, a także nazwy konkretnych wydawców niemieckich (Springer, Bauer, Gruner und Jahr etc.). Można więc uznać, iż media drukowane intersują autorow publikujących na łamach „ZP” przede wszystkim w wymiarze krajowym, który jednak jest rozszerzony o istotny wątek niemiecki, który – zwłaszcza od lat 90. – wiąze się z aspektem własnościowym, kapitałowym transofrmacji polskiego rynku prasy.

Następny wyrazisty wymiar dyskursu o prasie drukowanej na łamach kwartalnika OBP jest potwierdzeniem faktu, iż autorów „Zeszytów” intersują nie tylko kwestie ekonomiczne (nakładowe, dystrybucyjne czy własnościowe), ale także problematyka SZATY GRAFICZNEJ PRASY, a także POCZYTNOŚCI prasy, która w dużym stopniu jest pochodną ZAWARTOŚCI (TREŚCI) oraz graficzności prasy, a nie wyłącznie mechanizmów rynkowych czy dystrybucyjnych.

Warto dodać, że w tej samej grupie funkcjonuje także kategoria denotująca JĘZYK (SŁOWNICTWO), w tym wypadku prasy. Obecność tych kategorii w omawinej konfiguracji potwierdza silną obecność na łamach „Zeszytów” grupy tekstów przybliżających rezultaty badań nad zrozumiałością tekstu prasowego (i szerzej: języka prasy) jako determinantami popularności gazet i czasopism.

Następnym aspektem reflesji nad prasą na łamach „ZP” jest problematyka odbiorców prasy, tj. czytelników i adresatów (GRUP docelowych), w tym DZIECI, MŁODZIEŻY, KOBIET, MĘŻCZYZN, etc. W konfiguracji kategorii-reprezentantów dyskursu o prasie drukowanej funkcjonują także wyrazy denotujące metody i techniki badań społecznych (ANKIETA, SONDAŻ, KWESTIONARIUSZ).

Filarem kolejnej konfiguracji kategorii reprezentujących obszerny nurt duskursu na łamach „Zeszytów” są liczne – funkcjonujące w jednym skupieniu – odniesienia do mediów elektronicznych: od radia poprzez telewizję, aż do współczesnych mediów cyfrowych. W tej samej grupie znajdują się zatem, z jednej strony, masowe media audiowizualne (radio, film, telewizja, wideo), a z drugiej, nowe media lat 90. XX wieku (i lat późniejszych) – Internet, komputer, media cyfrowe, sieciowe media społecznościowe etc.
Ważnym aspektem dyskursu o audiowizualnych mediach elektronicznych – od masowych środków audiowizualnych do nowych nowych mediów – jest aspekt rynkowy reprezentowany w globalnej zawartości „ZP” przez wyrazy wchodzące w skład takich kategorii jak KONCESJA, PRODUKCJA, ZYSK itp.

Media elektroniczne funkcjonują ponadto w aspekcie NOWOCZESNOŚCI, MODERNIZACJI i ROZWOJU, co ma związek z wymiarem międzynarodowym, a jednocześnie z ideologiczną rywalizacją międzyblokową epoki zimnej wojny. Warto zauważyć, że kluczowym krajem dla opisywanego nurtu są STANY ZJEDNOCZONE, a także – choć w mniejszym stopniu – także ZSRR [2]. Wyjątkowa pozycja Stanów Zjednoczonych w rzeczywistości mediów elektronicznych jest oczywista również w świetle licznych publikacji na łamach „ZP”, w których USA funkcjonują w roli lidera i innowatora w dziedzinie nowoczesnych mediów audiowizualnych. [3]

Media elektroniczne funkcjonują w omawianym nurcie razem z nacechowanymi aksjologicznie wyrazami tworzącymi kategorie z zakresu doktryn politycznych, tj. SOCJALIZM [4] oraz WOJNA (WALKA), które zresztą – co warto podkreślić – tworzą mocne skupienie z ZSRR. Jeśli dodać do tego kolejną grupę kategorii jako ważny element opisywanej konfiguracji – PERSWAZJĘ, PROPAGANDĘ, WIZERUNEK, OBRAZ – to można sądzić, że ze względu na siłę oddziaływania i transgraniczność to właśnie sfera nowoczesnych mediów elektronicznych była główną areną rywalizacji międzyblokowej.

Media audiowizualne – zwłaszcza telewizja – pojawiały się na łamach „ZP” w kontekście państwowej (administracyjnej, urzędowej) kontroli nad nimi, czego swoistym słowem sztandarowym jest bez watpienia ‘cenzura’, jeden z wyrazów tworzących obiekt grupę PAŃSTWO, ADMINISTRACJA, URZĄD, KONTROLA.

Telewizja, nie tylko w Polsce, to bezsprzecznie medium ‘upolitycznione’, z jednej strony, czyli podlegające nieustannym naciskom ze strony władzy (zarówno w PRL, jak i obecnie), a z drugiej medium jest ona medium ‘służby’ (społecznej, publicznej etc.). Równocześnie jest telewizja (a w mniejszym stopniu także i radio) podniotem i jenocześnie obiektem – i czynnikiem – transformacji, modernizacji, a nade wszystko SŁUŻBY SPOŁECZNEJ/PUBLICZNEJ. [5]

W kolejnym nurcie wyodrębnionym w ogólnym korpusie „ZP” najważniejszym elementem jest sfera publikacyjna, tj. ten obszar dyskursu, który obejmuje kategorie zawierające odniesienia m.in. do ARTYKUŁÓW, OMÓWIEŃ, RECENZJI. Filarami tego nurtu dyskursu są medialne OBRAZY RZECZYWISTOŚCI, zagadnienia z zakresu PERSWAZJI (i PROPAGANDY) w mediach, kwestie kreowania wizerunku oraz problematyka dziennikarskiej PROFESJONALIZACJI i GENOLOGII, czy – szerzej – orientacji ideowej mediów i dziennikarstwa. Omawiana konfiguracja świadczy o bogactwie tematycznym „Zeszytów”. Znajdziemy tu bowiem takżę kategorie reprezentujące w globalnym dyskursie kwartalnika SPOŁECZNE, KULTUROWE I POLITYCZNE FUNKCJE I EFEKTY KOMUNIKOWANIA, problematykę ZAWARTOŚCI PRASY (w tym języka mediów) oraz wymiar MIĘDZYNARODOWY komunikowania.

Kolejny obszar globalnej zawartości „ZP” stanowi odzwierciedlenie naukowego charaktereu kwartalnika OBP. Fundamentem tego obszaru jest obszerna grupa kategorii występujących łącznie – NAUKA, BADANIA, TEORIA, METODA, PRASOZNAWSTWO, SOCJOLOGIA.

Jest to jednocześnie obszar mocno reprezentatywny dla okresu przed 1989 r. O ideologicznym nacechowaniu dużej grupy tekstów na łamach kwartalnika może świadczyć nagromadzenie (w jednym skupinie) wyrazów ze słowników kategorii denotujących pracę, wraz z MARKSIZMEM, ważnymi instytucjami (w tym np. OBP oraz RSW) i – szerzej – w HUMANISTYKĄ. W opisywanym obszarze znalazły się też wyrazy reprezentujące sferę instytucjonalną, w tm także dyskurs partyjno-urzędniczy epoki PRL, np. CZŁONEK, CZŁONKOSTWO, SYMPOZJUM, ZJAZD, TOWARZYSZ.

Równie istotny jest fakt, iż w omawianym nurcie dyskursu – podobnie jak w innych – funkcjonują wyrazy reprezentujące sferę zawodową mediów i GENOLOGII dziennikarskiej. Jednak ten profesjonalny wymiar dyskursu znajduje swe dopełnienie (współwystępuje) z odniesieniami do NARODU, ale także HISTORII, DZIEDZICTWA, SPUŚCIZNY. Warto odnotować, iż tę sferę w omawianym nurcie uzupełniają odniesienia do władzy politycznej, a zwłaszcza władzy wykonawczej, o czym swiadczy skupienie wyrazów denotujących PAŃSTWO, ADMINISTRACJĘ, SFERĘ URZĘDOWĄ WRAZ Z KONTROLĄ I CENZURĄ, a także PARTIE I ORGANIZACJE (w tym RELIGIJNE).

Opisywany nurt dyskursy zawiera także komponent badawczo-naukowy, który reprezentują, obecne także w innych obszarach, wyrazy sygnalizujące zainteresowanie autorów kwartalnika problematyką ODDZIAŁYWANIE (SKUTKÓW, EFEKTÓW, FUNKCJI) MEDIÓW MASOWYCH. Należy podkreślić, że w nurcie tym pojawia się zestaw wyrazów denotujących KONKRETNE METODY I TECHNIKI BADAŃ SPOŁECZNYCH, np. ankieta, kwestionariusz, sondaż itp.

Sferę międzynarodową omawianego obszaru dyskursu reprezentuje (najsilniej, jeśli wziąć pod uwagę wartość ładunku czynnikowego) ZSRR (i Rosja), który – co nalży przypomnieć – funkcjonuje w jednym skupieniu z SOCJALIZMEM, a także WOJNĄ. Wymiar międzynarodowy uzupełniają wyrazy ze słowników kategorii denotujących MIĘDZYNARODOWY ŁAD KOMUNIKOWANIA, ŚWIAT, DYPLOMACJĘ, INTERNACJONALIZM etc.

Ostatni wyodrębniony obszar stanowi centrum naszkicowanej „mapy wiedzy” i jest wyrazem sfery aksjologiczno-ideowej. Obejmuje on wyrazy denotujące DZIENNIKARSTWO pozostające w mocnym skupieniu z odniesieniami do NARODU I HISTORII. Ale ta najmocniej obecna w omawianym nurcie grupa łączy się – co symptomatyczne – z wyrazami reprezentującymi KOMUNIZM, ale także – w jednej grupie – ZACHÓD (ogólnie) oraz FIRMY, KONCERNY, PRZEDSIĘBIORSTWA. Ważny jest też wymiar instytucjonalnej polityki – PARTIA, ORGANIZACJA oraz wymiar MIĘDZYNARODOWY. Kluczową grupą słownictwa w tym nurcie dyskursu są odniesienia do służby oraz MODERNIZACJI, TRANSFORMACJI, a także NOWOCZESNOŚCI I ROZWOJU.



[1] Zidentyfikowano dwa takie obiekty-grupy kategorii, które można uznać za najbardziej wielowymiarowe. Są to TREŚCI (TEMATYKA) PRASY DRUKOWANEJ, JĘZYK (SŁOWNICTWO) PRASY) PRASY, ŁAMY, SZPALTY, KOLUMNY, TABLOID (wartość ~0,4 w dwóch czynnikach – I i III) oraz BADANIA SPOŁECZNE, ANKIETA, SONDAŻ, KWESTIONARIUSZ (wartość ~0,2 w trzech czynnikach – I, IV i V).
[2] Ale – co trzeba podkreślić – USA w opisywanym nurcie uzyskują przewagę o czym świadczy wartość ładunku czynnikowego.
[3] Wyjątkowa pozycja Stanów Zjednoczonych jako „lidera wolnego świata” w epoce rywalizacji międzyblokowej znajduje potwierdzenie wysokim stopniu korelacji z wyrazami tworzącymi – łącznie – kategorię denotującą wymiar międzynarodowy komunikowania masowego, problematykę zagraniczną, sferę dyplomacji oraz kwestię międzynarodowego ładu komunikowania. (zob. tabela 1, poz. 42). Oczywiście
radio, telewizja, Internet (etc.) na łamach kwartalnika OBP funkcjonują także w wymiarze SUBLOKALNYM, LOKALNYM I REGIONALNYM, jednak ze względu na wartość ładunku czynnikowego ta ostatnia grupa kategorii reprezentuje czynnik I.
[4] Kategoria KOMUNIZM wchodzi w najsilniejsze połączenie z ZACHODEM, co stanowi odzwierciedlenie dyskursu o konfrontacji ideologicznej dwóch bloków, ale także z (międzynarodowym) KONCERNEM, co z kolei jest symptomatyczne dla nowych czasów po upadku komunizmu, m. in. rozwoju międzynarodowych koncernów medialnych, koncentracji kapitałowej, inwestycji w nowe rynki itd. Warto podkreślić, że KOMUNIZM (w grupie z ZACHODEM i KONCERNEM), ze względu na wartość ładunku czynnikowego reprezentuje czynnik V.
[5] Również inne obiekty grupy kategorii osiągnęły wysokie wartości ładunków czynnikowych. I tak, sfera polityczna – upolitycznienie i uaprtyjnienie mediów elektronicznych (a nie tylko uzależnienie od państwa i jego organów, np. cenzury instytucjonalnej) reprezentowana jest w omawianym nurcie przez liczne wyrazy denotującą sferę polityczną, a zwłaszcza partyjną: CZŁONKOSTWO, SYMPOZJUM, ZJAZD, KRAJ, TOWARZYSZ. Opisywaną konfigurację – czynnik II – uzupełniają związki mediów elektronicznych z obiektami-grupami: 1) SPOŁECZNE, KULTUROWE I POLITYCZNE FUNKCJE, EFEKTY MASOWEJ KOMUNIKACJI oraz 2) BADANIA SPOŁECZNE, ANKIETA, SONDAŻ, KWESTIONARIUSZ (13) oraz – choć w mniejszym stopniu TREŚCI, ZAWARTOŚĆ, JĘZYK.

 
   
 

 
 
 
Copyright 2015. All rights reserved.
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego